1. Μια εισαγωγική παρατήρηση

Από το περασμένο ερευνητικό κύμα του Ιουλίου μέχρι σήμερα, έτρεξαν πολλές εξελίξεις, ο πολιτικός χρόνος συμπυκνώθηκε και τα κοινωνικά και εθνικά διακυβεύματα δημιούργησαν πρωτοφανή αβεβαιότητα και σύγχυση. Οι πολιτικές αλλαγές ήταν μείζονος σημασίας και ορισμένες στιγμές έλαβαν δραματικό χαρακτήρα. Σήμερα βρισκόμαστε ακόμη μέσα στην περιδίνηση της πολύπλευρης κρίσης.
Για όλους τους παραπάνω λόγους νοιώθουμε την ανάγκη να τονίσουμε ότι τα ευρήματα της έρευνας και οι όποιες εκτιμήσεις δεν διεκδικούν «προβλεπτική» ισχύ. Περισσότερη αξία θα είχαν αν τα αναγνώσει κανείς μέσα στο πλαίσιο της τελευταίας πενταετίας, παρά αυτά καθαυτά.
Εξάλλου, όπως θα φανεί και στη συνέχεια, αν σήμερα η αναδρομική αποτίμηση των όσων συνέβησαν και του γενικότερου κλίματος, είναι πολύ χειρότερη από ότι ήταν τον Ιούλιο, δεν συμβαίνει το ίδιο και με τις μελλοντικές προσδοκίες οι οποίες φαίνεται να ανακάμπτουν οριακά ή έστω να μην επιβαρύνονται περαιτέρω.

2. Το γενικό κλίμα

Τα όσα επισωρεύτηκαν στο πεντάμηνο που μεσολάβησε από τον Ιούλιο μέχρι σήμερα, επιβάρυναν όπως ήδη σημειώσαμε, την τρέχουσα κατάσταση και τις αναδρομικές αποτιμήσεις:

• Ο βαθμός ικανοποίησης από τη ζωή (life satisfaction index) περιορίστηκε ακόμη περισσότερο, στο 30% από το 33%, ενώ όσοι δηλώνουν πολύ ή αρκετά δυσαρεστημένοι από τη ζωή τους, από το 38% του Ιουλίου έφτασαν στο 43%.
• Στη σύγκριση της οικονομικής κατάστασης της χώρας με ένα χρόνο πριν το ποσοστό όσων θεωρούν ότι σήμερα είναι χειρότερα ανέβηκε από το 85% στο 89%.

Ωστόσο σε ότι αφορά στις προσδοκίες κυρίως, το πρωτοφανές κλίμα απαισιοδοξίας που έχει εγκατασταθεί στη χώρα, έχει αρχίσει κάπως να επιβραδύνεται:

• Ο δείκτης αισιοδοξίας για τα προσωπικά και επαγγελματικά σχέδια παρέμεινε στο 15%, ενώ οι απόλυτα απαισιόδοξοι κατεγράφησαν στο 49% (από το 50% του Ιουλίου).
• Το ποσοστό όσων θεωρούν ότι τα πράγματα στη χώρα πηγαίνουν προς τη «λάθος κατεύθυνση» μειώθηκε οριακά από το 86% στο 84% και αν μη τι άλλο δεν συνέχισε να αυξάνεται.
• Ο δείκτης κοινωνικής εμπιστοσύνης (social trust index) μετά από αρκετό εμφανίζει άνοδο με μέση τιμή 5.1 (στην κλίμακα 0-10) από 4.9 τον Ιούλιο.

Θα μπορούσαμε ίσως να διατυπώσουμε την εξής εκτίμηση προσπαθώντας να συνοψίσουμε τα παραπάνω: στη διάσταση του κοινωνικού κλίματος, βρισκόμαστε στο «πάτο» της κρίσης.
Βεβαίως για να αποδειχθεί αληθής η παραπάνω εκτίμηση, θα πρέπει να συνδράμουν πολλοί εξωγενείς παράγοντες: το πολιτικό κλίμα, το διεθνές περιβάλλον (πολιτικό και οικονομικό).

3. Το πολιτικό κλίμα

Η αλλαγή στη διακυβέρνηση, με το σχηματισμό μεταβατικής Κυβέρνησης συνεργασίας υπό τον κ. Παπαδήμο, αποφόρτισε την πολιτική και κοινωνική ένταση με μεγάλους χαμένους (προσωρινά ή μονιμότερα) το ΠΑΣΟΚ και τον κ. Παπανδρέου. Φαίνεται μάλιστα, σαν να συντελέσθηκε αυτή η αλλαγή, όχι με πολιτική πρωτοβουλία του ΠΑΣΟΚ και του ίδιου του πρώην Πρωθυπουργού, αλλά σε βάρος τους.
Χαρακτηριστικά αναφέρουμε:

• Ενώ ο κ. Παπαδήμος είναι περισσότερο δημοφιλής από όλους τους πολιτικούς αρχηγούς με 43%, ο κ. Παπανδρέου βρέθηκε στην τελευταία θέση της δημοφιλίας με 15,7% και απώλεια 10 ποσοστιαίων μονάδων.
• Ενώ η Κυβέρνηση του κ. Παπαδήμου διαθέτει αποδοχή (θετική γνώμη) 32% και αρνητική 28% (άρα θετικό ισοζύγιο) η αντιλαμβανόμενη διαχειριστική ικανότητα του ΠΑΣΟΚ στα θέματα διακυβέρνησης έχει πέσει σε μονοψήφια νούμερα και της ΝΔ είναι λίγο πάνω από 10%. Χαρακτηριστικά, στο θέμα διαχείρισης της Οικονομίας της χώρας, το ΠΑΣΟΚ θεωρείται καταλληλότερο από 5,2% και η ΝΔ από το 11,8%.
• Στο δε ερώτημα ποιος από τους πολιτικούς αρχηγούς θεωρείται ότι είναι καταλληλότερος για Πρωθυπουργός ο κ. Παπανδρέου προτιμάται από το 5,3% και ο κ. Σαμαράς (ο οποίος δεν είχε και την ευθύνη της διακυβέρνησης της χώρας) από το 15,6%. Οι δε υπόλοιποι πολιτικοί αρχηγοί συγκεντρώνουν ακόμη χαμηλότερα ποσοστά από αυτούς τους δύο.

4. Το κομματικό σύστημα

Μέσα σε αυτό το έντονα αρνητικό κλίμα, το κομματικό σύστημα βρίσκεται στη χειρότερη στιγμή του:

• Το πολιτικό προσωπικό της χώρας συνεχίζει να απαξιώνεται (όπως βέβαια και ολόκληρη η δημόσια σφαίρα). Οι ελάχιστες περιπτώσεις πρόσκαιρης ανόδου της δημοτικότητας κάποιων πολιτικών στελεχών δεν αναιρούν τη συνολική τάση.
• Η αντιλαμβανόμενη διαχειριστική επάρκεια των κομμάτων, για την αντιμετώπιση των θεμάτων έχει μειωθεί τόσο πολύ που απλώς αποτυπώνει εικόνα απαξίωσης (ιδίως για το ΠΑΣΟΚ).
• Η πρόθεση ψήφου του πρώτου κόμματος (που συνεχίζει να είναι η Νέα Δημοκρατία) περιορίζεται στο 18,8% και αυτό σημαίνει ότι αν είχαμε σήμερα εκλογές, δύσκολα θα υπήρχε κόμμα που θα υπερέβαινε το 30%. Το άθροισμα ΠΑΣΟΚ και ΝΔ (του λεγόμενου δικομματισμού) στην πρόθεση ψήφου, το οποίο ήταν μόλις 46,9% το Δεκέμβριο, περιορίστηκε ακόμη περισσότερο τον Ιούλιο στο 35,2% και τώρα κινείται μόλις στο 29,8%. Η πρόθεση ψήφου προς το ΠΑΣΟΚ έχει περιοριστεί μόλις στο 11,0%. Είναι χαρακτηριστικό ότι η συσπείρωση των ψηφοφόρων του Κυβερνώντος κόμματος έχει περιοριστεί μόλις στο 28,0%, ενώ η συσπείρωση της ΝΔ κινείται πολύ πιο ψηλά στο 58,0%, αλλά σε καμιά περίπτωση, σε συνθήκες κατάρρευσης του ΠΑΣΟΚ, δεν καταφέρνει καν να επανασυσπειρώσει τους ψηφοφόρους της του 2009.
• Η απόρριψη και η δυσπιστία, αλλά και η ασάφεια και η αβεβαιότητα εντείνονται. Μόλις το 25,3% του εκλογικού σώματος δηλώνει απόλυτα βέβαιο για την εκλογική επιλογή που θα έκανε, αν σήμερα γίνονταν εκλογές, ενώ το 35,6% του εκλογικού σώματος κινείται από το χώρο των αναποφάσιστων έως το χώρο της αποχής και του άκυρου/λευκού.

5. Η Ε.Ε. και το διεθνές περιβάλλον

Όμως το βάθεμα της κρίσης δεν παρασύρει μόνο το κομματικό σύστημα στη διαχειριστική-κυβερνητική του συνιστώσα. Συμπαρασύρει και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως χώρο αναφοράς και ασφάλειας και ειδικά την ηγεσία της η οποία αν και θεωρείται ότι μπορεί να παίξει σημαντικότερο ρόλο στην ανάκαμψη της Ελληνικής οικονομίας από την Ελληνική Κυβέρνηση (60% έναντι 33%), εντούτοις εκτιμάται ότι δεν μας έχει βοηθήσει όσο θα έπρεπε (έως καθόλου) από το 65% και ακόμη χειρότερα, τα δάνεια που μας χορηγούν η ΕΚΤ, το ΔΝΤ και οι χώρες της Ε.Ε., θεωρείται ότι στόχο έχουν να μας εκμεταλλευτούν (83%) και όχι να μας βοηθήσουν (11%)!
Όμως η στάση αυτή απέναντι στην Ε.Ε. δεν σημαίνει και απόρριψη της, πολύ περισσότερο δεν σημαίνει ενίσχυση των τάσεων απομάκρυνσης από τη ζώνη του Ευρώ. Το αντίθετο. Πάνω από επτά στους δέκα (74% και 71% αντιστοίχως) θεωρούν ότι ενδεχόμενη απομάκρυνση μας από τη ζώνη του Ευρώ και επιστροφή στη δραχμή θα είναι αρνητική εξέλιξη τόσο για τη χώρα όσο και για τους πολίτες.

6. Επίλογος

Το εγχώριο πολιτικό σύστημα (ή καλύτερα ένα τμήμα του) προκειμένου να προτείνει ένα δρόμο εξόδου από την κρίση, προχώρησε στη συγκρότηση της μεταβατικής Κυβέρνησης συνεργασίας.
Όμως το όλο εγχείρημα φάνηκε να δρομολογείται όχι με μία θετική προδιάθεση συνεργασίας και ενότητας δυνάμεων, αλλά κάτω από το βάρος του αδιεξόδου. Έτσι, από μία πολιτική πρωτοβουλία πρωτοφανή για την πολιτική κουλτούρα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, τα κόμματα τα οποία συνέβαλαν σε αυτή όχι μόνο δεν κέρδισαν, αλλά προς το παρόν (τουλάχιστον για το ΠΑΣΟΚ) κατέβαλαν τεράστιο κόστος.
Όμως ακόμη είναι ασαφές αν στο τέλος της ημέρας θα «δικαιωθούν» και θα ωφεληθούν εκλογικά τα κόμματα που αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στην κοινή Κυβέρνηση, ή όσα ανέλαβαν αυτή την ευθύνη. Αυτή τη στιγμή, ωφελημένα είναι τα κόμματα της ευρύτερης Αριστεράς τα οποία δεν μετέχουν στην Κυβέρνηση συνεργασίας και επιπλέον είναι αντίθετα με τα μνημόνια, θέση η οποία βρίσκει και τη μεγάλη αποδοχή της κοινής γνώμης (61% θεωρεί ότι η νέα δανειακή σύμβαση της 26ης Οκτωβρίου δεν είναι συμφέρουσα για τη χώρα).

Ειδικά το ΠΑΣΟΚ, με την άνοδο του στην εξουσία το 1981, συγκρότησε μαζί με τη ΝΔ, το δικομματικό σχήμα που κυβέρνησε τη χώρα με εναλλαγές από τη μεταπολίτευση μέχρι σήμερα. Σήμερα με την πτώση του, δημιουργεί εντελώς νέα δεδομένα. Γιατί η πτώση αυτή δεν συνοδεύεται με μια ορατή και συγκροτημένη εναλλακτική λύση (τουλάχιστον σε επίπεδο εκλογικού σώματος).
Επομένως θα συνεχίσει να εκκρεμεί το ερώτημα: πρόκειται για το τέλος της μεταπολίτευσης ή για την πιο τραγική στιγμή της;
Η απάντηση θα δοθεί σε συνάρτηση με την τελική έκβαση της κρίσης. Επομένως θα δοθεί εντός των προσεχών, λίγων μηνών.